• માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી અને ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટોલોજી ક્ષેત્રે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રગતિ — કોરોના મહામારી દરમિયાન બ્લેક ફંગસને કારણે ઉપરનું જડબું ગુમાવનાર દર્દીઓ માટે નવી આશાનું કિરણ!!
અમદાવાદ, ગુજરાતકોરોના મહામારી દરમિયાન ભારતમાં મ્યુકરમાઇકોસિસ (Mucormycosis), જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘બ્લેક ફંગસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો થયો હતો. આ જીવલેણ ફંગલ ઇન્ફેક્શનને કારણે અનેક દર્દીઓએ ચહેરાના હાડકાં, ખાસ કરીને ઉપરના જડબાનો એક ભાગ અથવા સંપૂર્ણ જડબું ગુમાવવું પડ્યું હતું.
સમયસર સારવાર અને સર્જરીથી અનેક દર્દીઓના જીવ બચાવી શકાયા, પરંતુ ત્યારબાદ પણ આવા દર્દીઓ માટે સામાન્ય રીતે ખાવું, ચાવવું, બોલવું, ચહેરાનો કુદરતી આકાર જાળવવો અને સામાજિક જીવનમાં આત્મવિશ્વાસપૂર્વક જીવવું એક મોટો પડકાર બની રહ્યો હતો.આવા દર્દીઓના પુનર્વસન માટે અમદાવાદ સ્થિત એશિયન હેડ એન્ડ નેક કેન્સર ફાઉન્ડેશન (Asian Head and Neck Cancer Foundation) દ્વારા મેક્સિલોફેશિયલ રિકન્સ્ટ્રક્શનના ક્ષેત્રમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ નોંધવામાં આવી છે.
ફાઉન્ડેશનના જણાવ્યા અનુસાર, બ્લેક ફંગસને કારણે દૂર કરાયેલા ઉપરના જડબાનું સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ (Scapular Free Flap) દ્વારા પુનઃનિર્માણ કર્યા બાદ, તે જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાયેલા જીવંત હાડકામાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવાનો આ ભારતમાં પ્રથમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.આ જટિલ માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી ડૉ. શક્તિ સિંહ દેવડા (Dr. Shakti Singh Deora) અને તેમની સર્જિકલ ટીમ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જ્યારે પુનઃનિર્માણ કરાયેલા જડબામાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવાની પ્રક્રિયા ડૉ. રાહુલ ધાનક (Dr. Rahul Dhanak) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
આ સિદ્ધિ માત્ર ગુમાવેલા જડબાના હાડકાનું પુનઃનિર્માણ કરવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ દર્દીને ભવિષ્યમાં કૃત્રિમ દાંતની મદદથી વધુ સારી રીતે ચાવવાની ક્ષમતા, મૌખિક કાર્યક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવાની નવી શક્યતાઓ પણ ઊભી કરે છે.
• બ્લેક ફંગસ એટલે શું? કોરોના દરમિયાન તેના કેસો કેમ વધ્યા?
મ્યુકરમાઇકોસિસ એટલે કે બ્લેક ફંગસ એક ગંભીર ફંગલ ઇન્ફેક્શન છે, જે મ્યુકોરેલ્સ (Mucorales) જૂથની ફૂગને કારણે થાય છે.આ પ્રકારની ફૂગ સામાન્ય રીતે આપણી આસપાસના વાતાવરણમાં હાજર હોય છે. જોકે, શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય અથવા ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં ન હોય તેવા દર્દીઓમાં આ ફૂગ ગંભીર ચેપનું કારણ બની શકે છે.
વર્ષ ૨૦૨૧માં કોરોના મહામારીની બીજી લહેર દરમિયાન ભારતમાં બ્લેક ફંગસના કેસોમાં અસામાન્ય વધારો નોંધાયો હતો.
તેના માટે મુખ્યત્વે નીચેના પરિબળો જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે:-
ડાયાબિટીસ અને લોહીમાં અનિયંત્રિત શુગરનું પ્રમાણ-
ગંભીર કોરોના ઇન્ફેક્શનને કારણે રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં આવેલા ફેરફારો-
સ્ટેરોઇડ દવાઓનો વધુ પડતો અથવા અયોગ્ય ઉપયોગ
અન્ય ગંભીર બીમારીઓ અથવા રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પાડતી પરિસ્થિતિઓ..
આ બધા પરિબળોને કારણે કેટલાક દર્દીઓમાં બ્લેક ફંગસનું ઇન્ફેક્શન અત્યંત ઝડપથી ફેલાતું જોવા મળ્યું હતું.
• બ્લેક ફંગસ મોઢા અને જડબાને કેવી રીતે અસર કરે છે?
બ્લેક ફંગસ સામાન્ય રીતે નાક અને તેની આસપાસ આવેલા સાઇનસમાંથી શરૂ થઈને ઉપરના જડબા, તાળવા, આંખની આસપાસના ભાગો તથા ચહેરાના અન્ય હાડકાં અને પેશીઓ સુધી ફેલાઈ શકે છે.આ ફૂગની એક ગંભીર વિશેષતા એ છે કે તે રક્તવાહિનીઓમાં પ્રવેશીને લોહીના પ્રવાહને અવરોધી શકે છે. પરિણામે અસરગ્રસ્ત હાડકાં અને પેશીઓને પૂરતા પ્રમાણમાં લોહી મળતું બંધ થાય છે અને તે મૃત થવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયાને ટિશ્યુ નેક્રોસિસ (Tissue Necrosis) કહેવામાં આવે છે.
આવા દર્દીઓમાં નીચે મુજબનાં લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
• ઉપરના દાંત હલવા લાગવા અથવા ઢીલા પડી જવા
• ચહેરા અને જડબાના ભાગમાં દુખાવો અથવા સોજો- તાળવામાં ચાંદાં પડવાં અથવા કાળા ડાઘ દેખાવા
• જડબાનું હાડકું ખુલ્લું દેખાવા લાગવું- મોઢા અથવા ચહેરાના ઘા લાંબા સમય સુધી ન રુઝાવા
• નાક અને મોઢાની આસપાસની પેશીઓનો નાશ થવો.
ગંભીર કિસ્સાઓમાં આ ચેપને કારણે ઉપરના જડબાના હાડકાનો મોટો ભાગ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ શકે છે.
બ્લેક ફંગસમાં જડબું કાપીને દૂર કરવાની જરૂર કેમ પડે છે?
જ્યારે બ્લેક ફંગસનું ઇન્ફેક્શન જડબાના હાડકામાં ગંભીર રીતે ફેલાઈ જાય અને હાડકાના ભાગો મૃત થઈ જાય, ત્યારે માત્ર એન્ટિફંગલ દવાઓથી ચેપને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરવો શક્ય ન પણ બને.આવા સંજોગોમાં ચેપગ્રસ્ત અને મૃત પેશીઓ તથા હાડકાને સર્જરી દ્વારા દૂર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
ઉપરના જડબાના અસરગ્રસ્ત ભાગને સર્જરી દ્વારા દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને મેક્સિલેક્ટોમી (Maxillectomy) કહેવામાં આવે છે.આ સર્જરી દર્દીનો જીવ બચાવવા માટે અત્યંત જરૂરી બની શકે છે, પરંતુ તેના પરિણામે દર્દીના ચહેરાના બંધારણ, દાંત, તાળવા અને જડબામાં મોટો ખાલી ભાગ રહી શકે છે.ઉપરનું જડબું દૂર કર્યા બાદ દર્દીઓને કઈ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે?ઉપરનું જડબું ગુમાવ્યા બાદ દર્દીને માત્ર શારીરિક જ નહીં, પરંતુ માનસિક અને સામાજિક મુશ્કેલીઓનો પણ સામનો કરવો પડે છે.
મુખ્ય સમસ્યાઓમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:-
સામાન્ય ખોરાક ચાવવામાં અને ખાવામાં મુશ્કેલી
પાણી અથવા ખોરાક નાકમાંથી બહાર આવવાની સમસ્યા- બોલવામાં અને શબ્દોના યોગ્ય ઉચ્ચારણમાં તકલીફ
દાંત અને દાંતને આધાર આપતા હાડકાંનું નુકસાન
ચહેરાનો કુદરતી આકાર બગડવો અથવા ચહેરો અંદરની તરફ બેસી જવો
પરંપરાગત કૃત્રિમ દાંતને યોગ્ય રીતે સ્થિર રાખવામાં મુશ્કેલી
સામાજિક જીવનમાં સંકોચ અને આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો
જીવનની એકંદર ગુણવત્તા પર ગંભીર અસર
ઘણા દર્દીઓમાં બ્લેક ફંગસનો ચેપ સંપૂર્ણપણે મટી ગયા પછી પણ આ મુશ્કેલીઓ વર્ષો સુધી રહેતી હોય છે.ઉપરના જડબાના પુનઃનિર્માણ માટે કયા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે?આધુનિક મેક્સિલોફેશિયલ અને માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરીના વિકાસને કારણે આજે જડબું ગુમાવનાર દર્દીઓ માટે અનેક સારવારના વિકલ્પો ઉપલબ્ધ બન્યા છે.આ વિકલ્પોમાં ઓબ્ટ્યુરેટર (Obturator) નામના કૃત્રિમ સાધન દ્વારા ખાલી ભાગ બંધ કરવો, આસપાસની પેશીઓનો ઉપયોગ કરીને પુનઃનિર્માણ કરવું અથવા શરીરના અન્ય ભાગમાંથી જીવંત હાડકાં અને પેશીઓ લાવીને જડબાનું પુનઃનિર્માણ કરવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.જ્યારે જડબાનો મોટો ભાગ ગુમાવ્યો હોય અને હાડકાનું પુનઃનિર્માણ જરૂરી હોય, ત્યારે માઇક્રોવાસ્ક્યુલર ફ્રી ફ્લેપ સર્જરી એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે.તેમાં મુખ્યત્વે નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે:-
ફિબ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ (Fibula Free Flap)-
ઇલિયાક ક્રેસ્ટ ફ્રી ફ્લેપ (Iliac Crest Free Flap)-
સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ (Scapular Free Flap)કઈ પદ્ધતિ પસંદ કરવી તે દર્દીના જડબામાં થયેલા નુકસાન, આરોગ્યની સ્થિતિ, જરૂરી હાડકાં અને પેશીઓની માત્રા તથા ભવિષ્યમાં દાંતના પુનર્વસનની જરૂરિયાતને આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.
સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ એટલે શું?સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ એ એક અત્યાધુનિક માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી છે.આ પદ્ધતિમાં દર્દીના ખભાના પાછળના ભાગમાં આવેલા સ્કેપ્યુલા એટલે કે ખભાના પાંખિયા આકારના હાડકામાંથી જરૂરી હાડકાનો ભાગ તેની રક્તવાહિનીઓ સાથે લેવામાં આવે છે.
જરૂરિયાત મુજબ હાડકાની સાથે સ્નાયુઓ અને અન્ય નરમ પેશીઓ પણ લઈ શકાય છે.ત્યારબાદ આ હાડકાને ઉપરના જડબાના ગુમાવેલા ભાગમાં યોગ્ય આકાર આપીને ગોઠવવામાં આવે છે.અત્યંત સૂક્ષ્મ માઇક્રોસર્જિકલ ટેક્નિક દ્વારા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાયેલા હાડકાની રક્તવાહિનીઓને ગળા અથવા ચહેરાની રક્તવાહિનીઓ સાથે જોડવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાથી નવા સ્થાને મૂકાયેલા હાડકામાં લોહીનો પુરવઠો ચાલુ રહે છે અને તે જીવંત હાડકાં તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.
સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપના કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ ફાયદાઓ છે:-
જટિલ જડબાના પુનઃનિર્માણ માટે યોગ્ય હાડકાં ઉપલબ્ધ થવાં- ચહેરાના ત્રિપરિમાણીય બંધારણને અનુરૂપ હાડકાને ગોઠવવાની શક્યતા- જરૂરિયાત મુજબ હાડકાં સાથે નરમ પેશીઓનું પણ પુનઃનિર્માણ કરી શકવું-
મોટા અને જટિલ મેક્સિલરી ડિફેક્ટ્સમાં ઉપયોગી વિકલ્પ બનવુંઆ દર્દીમાં ડૉ. શક્તિ સિંહ દેવડા અને તેમની સર્જિકલ ટીમે સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ દ્વારા ઉપરના જડબાનું પુનઃનિર્માણ કર્યું હતું.
આ જટિલ સર્જરી દ્વારા ભવિષ્યમાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ આધારિત પુનર્વસન શક્ય બને તે માટે જરૂરી હાડકાનું બંધારણ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.માત્ર જડબાનું પુનઃનિર્માણ નહીં, પરંતુ તેમાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવાની નોંધપાત્ર સિદ્ધિગુમાવેલા જડબાનું હાડકું ફરીથી બનાવવું એ પોતે જ એક મોટી સર્જિકલ સિદ્ધિ છે. પરંતુ ત્યારબાદ દર્દીને યોગ્ય રીતે દાંત આપી શકાય અને તે ફરી સારી રીતે ખોરાક ચાવી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવું વધુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ પડકાર છે.જે દર્દીઓમાં ઉપરના જડબાનો મોટો ભાગ દૂર કરવામાં આવ્યો હોય, તેમનામાં પરંપરાગત કાઢી શકાય તેવા કૃત્રિમ દાંતને યોગ્ય રીતે સ્થિર રાખવા મુશ્કેલ બની શકે છે.આવા સંજોગોમાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ એક ઉપયોગી વિકલ્પ બની શકે છે.
આ કેસમાં ડૉ. રાહુલ ધાનક દ્વારા સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપથી પુનઃનિર્માણ કરાયેલા ઉપરના જડબાના જીવંત હાડકામાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવામાં આવ્યા હતા.આ પ્રક્રિયા વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે શરીરના અન્ય ભાગમાંથી લાવવામાં આવેલા હાડકામાં ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવા માટે હાડકાની જાડાઈ, ઊંચાઈ, લંબાઈ, તેની સ્થિતિ, આસપાસની પેશીઓ અને ભવિષ્યમાં મૂકવામાં આવનારા કૃત્રિમ દાંતની સ્થિતિનું અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વક આયોજન કરવું પડે છે.
ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ હાડકાં સાથે સફળતાપૂર્વક જોડાઈ જાય, જેને ઓસિઓઇન્ટિગ્રેશન (Osseointegration) કહેવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેના આધાર પર કૃત્રિમ દાંત મૂકી શકાય છે.આ રીતે જડબાનું પુનઃનિર્માણ અને ત્યારબાદ ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ દ્વારા દાંતનું પુનર્વસન — બંને પ્રક્રિયાઓ મળીને દર્દીને વધુ કાર્યક્ષમ મૌખિક પુનર્વસન તરફ લઈ જઈ શકે છે.
સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપમાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવાથી કયા વધારાના ફાયદા થઈ શકે?સ્કેપ્યુલા ફ્રી ફ્લેપ દ્વારા બનાવેલા જડબામાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકવાથી દર્દીને અનેક સંભવિત ફાયદા મળી શકે છે.
૧. કૃત્રિમ દાંતને વધુ સારી સ્થિરતાડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ કૃત્રિમ દાંતને મજબૂત આધાર આપી શકે છે, જેના કારણે દાંત હલવાની અથવા ખસી જવાની સમસ્યા ઓછી થઈ શકે છે.
૨. ખોરાક ચાવવાની ક્ષમતામાં સુધારોઇમ્પ્લાન્ટ આધારિત દાંતના પુનર્વસનથી દર્દી વધુ સારી રીતે ખોરાક ચાવી શકે તેવી શક્યતા રહે છે.
૩. પરંપરાગત કાઢી શકાય તેવા દાંત પર ઓછી નિર્ભરતાજે દર્દીઓમાં સામાન્ય ડેન્ચર સ્થિર રાખવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય, તેમને ઇમ્પ્લાન્ટ આધારિત કૃત્રિમ દાંત વધુ સારી સુવિધા આપી શકે છે.
૪. ખાવાપીવામાં વધુ આરામદાંતની સ્થિરતા અને કાર્યક્ષમતા સુધરવાથી દર્દીને ખોરાક લેતી વખતે વધુ આરામ મળી શકે છે.
૫. આત્મવિશ્વાસમાં વધારોમોઢાની કાર્યક્ષમતા અને દાંતના પુનર્વસનમાં સુધારો થવાથી દર્દીને સામાજિક જીવનમાં વધુ આત્મવિશ્વાસ મળી શકે છે.
૬. જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારોપૌષ્ટિક આહાર લેવાની ક્ષમતા, મોઢાની કાર્યક્ષમતા અને દૈનિક જીવનમાં સુવિધા વધવાથી દર્દીની એકંદર જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક ફેરફાર આવી શકે છે.જોકે, આ તમામ લાભો ઇમ્પ્લાન્ટ હાડકાં સાથે સફળતાપૂર્વક જોડાવા, યોગ્ય કૃત્રિમ દાંતનું પુનર્વસન અને નિયમિત તબીબી ફોલોઅપ પર આધારિત છે.
માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી અને ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટોલોજીનું સંયુક્ત યોગદાનઆ નોંધપાત્ર સિદ્ધિ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનમાં વિવિધ વિશેષજ્ઞો વચ્ચેના સંકલનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ રજૂ કરે છે.એક તરફ ડૉ. શક્તિ સિંહ દેવડા અને તેમની સર્જિકલ ટીમ દ્વારા માઇક્રોવાસ્ક્યુલર ટેક્નિકની મદદથી ઉપરના જડબાનું જટિલ પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું, તો બીજી તરફ ડૉ. રાહુલ ધાનક દ્વારા તેમાં ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ મૂકીને ભવિષ્યમાં દાંતના કાર્યાત્મક પુનર્વસન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભરવામાં આવ્યું.
આ પ્રકારની સારવાર દર્શાવે છે કે આધુનિક રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી હવે માત્ર શરીરના ગુમાવેલા ભાગને ફરીથી બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સુધી મર્યાદિત નથી રહી.આજે સારવારનો મુખ્ય હેતુ દર્દીને શક્ય તેટલી સારી કાર્યક્ષમતા, આરામ, આત્મવિશ્વાસ અને જીવનની ગુણવત્તા પાછી અપાવવાનો છે.માત્ર જીવ બચાવવાથી આગળ વધીને, ફરીથી સ્મિત અને આત્મવિશ્વાસ આપવાનો પ્રયાસબ્લેક ફંગસ જેવી ગંભીર બીમારીમાંથી બચી જવું એ દર્દી માટે જીવનની એક મોટી લડાઈ જીતવા સમાન છે.પરંતુ આ બીમારીને કારણે જડબું, દાંત અને ચહેરાનું બંધારણ ગુમાવનાર દર્દીઓ માટે સાચો પડકાર ઘણી વખત ત્યારબાદ શરૂ થાય છે.તેમને ફરીથી સામાન્ય જીવન જીવવા, યોગ્ય રીતે ખાવા, બોલવા અને સમાજમાં આત્મવિશ્વાસપૂર્વક આગળ વધવા માટે લાંબા ગાળાના પુનર્વસનની જરૂર પડી શકે છે.
આવા સંજોગોમાં માઇક્રોવાસ્ક્યુલર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ સર્જરી અને ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ આધારિત સારવારનું સંયોજન નવી આશા ઊભી કરે છે.અમદાવાદ સ્થિત એશિયન હેડ એન્ડ નેક કેન્સર ફાઉન્ડેશન દ્વારા નોંધવામાં આવેલી આ સિદ્ધિ ભારતના મેક્સિલોફેશિયલ રિકન્સ્ટ્રક્શન, માઇક્રોવાસ્ક્યુલર સર્જરી અને આધુનિક ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટોલોજી ક્ષેત્રની વધતી જતી ક્ષમતાઓને ઉજાગર કરે છે.આધુનિક પુનઃનિર્માણ સર્જરીનો અંતિમ ઉદ્દેશ માત્ર ગુમાવેલું હાડકું પાછું બનાવવાનો નથી, પરંતુ દર્દીને ફરીથી ખાવાની, બોલવાની, આત્મવિશ્વાસ સાથે સ્મિત કરવાની અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાની તક આપવાનો છે.